Poëzie

                                            HAIKU


                    句



Wie zal zeggen wat poëzie is? Even moeilijk kan men precies omschrijven wat haiku is. Men mag ervan uitgaan dat haiku over het algemeen te maken heeft met de natuur. Haiku is de woordneerslag van een verrassing, verwondering, nieuw inzicht, flits-ervaring die van de natuur vertrekt.

De klassieke haiku bestaat uit ongeveer 17 lettergrepen verdeeld over drie regels: 5-7-5 lettergrepen.

Een zuivere haiku heeft niets vandoen met beschoolmeestering, diepzinnige formulering, lyrische ontboezeming, kalenderspreuk of preekje. De eigen gevoelens of gedachten van de haikoe-dichter(es) komen hoofdzakelijk slechts tot uiting door wat in de natuur ervaren wordt. Om dat uit te drukken volstaan een paar raak gekozen woorden, een tegenstelling, een vonk, die echter vaak doorverwijzen naar iets dat erachter of eronder aanwezig is.

Die onderliggende betekenislagen, bodems, connotaties, kunnen haiku een belangrijke meerwaarde geven; ze zijn evenwel niet onontbeerlijk.

    De woelige zee!

    Over het eiland Sado

    de melkweg gestrekt.

                        Basho

                        vert. Willy Vande Walle

 

    Deze kousenbandslang:

    tegelijkertijd schuift hij

    in en uit het gras.

                        James Hackett

 

    Buren kijken

    naar mijn verwilderde tuin -

    overal vlinders.

                    Ferre Denis

*********************************************************************
 
                                       
                                                        Senryu


 

                                                  

In de achttiende eeuw ontstonden talrijke verzamelingen van haiku-achtige gedichtjes. Die handelden vooral over de mens, maar dan de mens in een of andere sociale verbinding, de mens met zijn eigenaardigheidjes en gebreken, zoals bij wijze van voorbeeld deze tekst van een onbekende Japanse dichter:

    Ik lig te kreunen,

    maar mijn mooie verpleegster

    maakt haar gezicht op.

                vert. J. vanTooren

Deze teksten kregen de benaming senryu; dat is de dichtersnaam van haiku-dichter Karai Hachimon (1718-17-90). Senryu is het Japanse woord voor waterwilg. Een haiku zonder een poëtische vonk, is geen haiku. Hetzelfde geldt voor senryu. Een vlakke mededeling zonder spanning of trilling, of een mop in 5-7-5 is geen senryu. Hier volgt een bijzonder goede senryu in vertaling van K.A.G. De Jong. Om hem goed te begrijpen, moet men weten dat in Japan - vroeger zeker en nu nog enigszins - de huwelijken geregeld werden (en worden) door tussenpersonen, koppelaars:

    'Ze heeft één oog,

    maar ze ziet er goed uit,'

    zegt de koppelaar.

Haiku-dichter Shiki (1867-1902) smeedde het woord haiku uit de koppeling van de eerste lettergreep van haikai (speels vers) en de laatste lettergreep van hokku (aanzetvers, aanzetstrofe). Die aanzetstrofe behoorde tot een langer gedicht, een kettinggedicht of renga. Zowel de haiku’s als de senryu’s van voor Karai Hachiemon heetten haikai De zeventiende Basho kende zodoende het woord haiku niet ...


                Uit 'Een verre vogel,'

                Bart Mesotten

 

    Het betonnen paaltje

    in de parkeergarage -

    ik hoorde het staan.

            Uit 'Met weinig woorden'

            Ferre Denis

 
*********************************************************************


                                                         Tanka


                歌 


De tanka (eigenlijk het korte gedicht), ook nog waka (het Japanse gedicht) genoemd, geldt sedert de vijfde eeuw als de ideale dichtvorm in Japan. In het kort een paar technische termen die behoren tot het genre.

Een klassieke tanka bestaat uit vijf regels van respectievelijk vijf, zeven, vijf, zeven en zeven lettergrepen; er wordt geen rekening gehouden met versmaat, versvoeten of rijm. De cesuur kwam door de band na de derde regel.

Tanka is lyrische poëzie. Zij bezingt een diep gevoel van de dichter(es) door middel van een verwant natuurbeeld. Aangezien er slechts één gebruikelijke versvorm was, werd hij naar de inhoud in verschillende genres opgedeeld.

De eerste en meest bekende verzameling van Japanse gedichten van vroeger en nu Kokin waka-shu, bevat 1111 gedichten waarvan 1102 tanka's. De verzameling is gerubriceerd in seizoengedichten, felicitatiegedichten, afscheidsgedichten, reis-gedichten, liefdesgedichten, treurgedichten, gedichten over diverse onderwerpen, afwijkende versvormen, en tenslotte de gedichten van het Keizerlijk Gedichtenbureau.

In dit geheel nam de liefdespoëzie een bijzondere plaats in.

 

    In het pashokje

    valt het me plotseling op

    dat ik niets aantrek

    dan jurken met bloemenmotief,

    het soort waar jij weg van bent.


                Uit 'De dag van het slaatje', Tawara Machi

                vertaald door Willy Vande Walle en Bart Mesotten

    Het snoepwinkeltje

    vol ouderwetse geuren

    zoals in mijn jeugd!

    Ik koop er toverballen

    en veel herinneringen.

                Uit 'Met weinig woorden'

                Ferre Denis

*********************************************************************


Kyoka                                                           

                                                     

                                                     

Kyoka is naar structuur gelijk aan tanka, kan beschouwd worden als de lichtvoetige variant ervan en betekent letterlijk ‘dwaas lied’.


    Zij volgt met passie

    avondlessen bloemschikken,

    hij zet intussen

    met evenveel bezieling

    blij de bloemetjes buiten.

            Uit Lichte Lettergrepen

       

            Julien Tahon


*********************************************************************

 


Haibun

俳文



Een haibun is een verhalende prozatekst waarin één of meerdere haiku’s als kristallisaties van essentiële passages zijn opgenomen. In het beste geval zo geconcentreerd als diamant, zodat de haiku’s ook los van de haibun overeind blijven als zelfstandig gedicht.

Issa (re)contsrueerde zelfs een jaar van zijn leven aan de hand van een aantal van zijn beste haiku’s: Ora ga Haru.


Karel Hellemans

Uit: Vuursteen jaargang 29 nr 2

 


Vakantie



‘s Morgens, voor het ontbijt, wandel ik graag even langs het smalle pad door de velden. Ik heb slechts honderd meter te gaan en ik ben in de vrije ruimte: akkers, weiden, bossen, beneden in het dal een riviertje. Ons hotel ligt op dat punt prachtig. Het is verbazend hoe het panorama iedere dag weer hetzelfde en toch anders is. Is het de lichtinval? Is het mijn gemoedsgesteltenis? Ik weet het niet.


iedere morgen

langs dezelfde weg stappen

ander vergezicht


Mijn kleinzoon van tien wandelt graag met me mee. Hij stelt vragen, ik tracht een antwoord te geven. Hij heeft interesse voor alles wat hij ziet. Hij heeft een geweldige fantasie. Hij ziet meer dan er staat.

Noch hij, noch ik wil dat wandelingetje missen.


langzaam wandelend

elkaars geheimen delen

opa en kleinzoon



Ferre Denis


Vuursteen herfstnummer 2010


**********************************************************************



連歌

Renga

Renga of kettinggedicht


De renga is een kettinggedicht dat ontstaat door de samenwerking van verschillende dichters, gewoonlijk drie of vier. Het was de goonte dat de dichters in één enkele sessie een kettinggedicht van een bepaald aantal strofen (tot 100) vervaardigden.De strofen bestonden uit drie en twee versregels met respectievelijk 5 - 7 - 5 en 7 - 7 lettergrepen.

Het voornaamste streefdoel van de rengadichter was een strofe te schrijven die op zichzelf zinvol en mooi was, maar die bovendien een zekere eenheid kon vormen met de onmiddellijk voorafgaande en de onmiddellijk erop volgende strofe.

De openingsstrofe van de renga is van groot belang. Deze drie verzen, hokku genoemd, moeten een plaatsaanduiding, een seizoensaanduiding en een verwijzing naar het uur van de dag bevatten.


Deze hokku van Boncho opent een renga waaraan ook Basho en Kyorai deelnamen.


Boncho   


    Midden in de stad,

    boven de vele geurtjes,

    hangt de zomermaan.


Basho

   

    Het is warm, het is warm,

    zegt men aan elke huisdeur.


Kyorai maakte de overgang naar een nieuw thema:


    Al werd het onkruid

    nog niet opnieuw gewied, toch

    rijpen de aren.



                                Uit ‘tanka, haiku, senryu


                                Karel Hellemans


****************************************************************************


Kukai

Kukai is een haiku-wedstrijd met een opgelegd thema.

De deelnemers zelf zijn de jury.

Het tijdschrift Vuursteen organiseert tweemaal per jaar een kukai.


De herfstkukai heeft als thema: kracht.


Meer informatie in het tijdschrift Vuursteen blz. 91(herfstnummer)



    Uitslag Lentekukai 2009: groeien


            Het kleine meisje

            trippelt op moeders hakken

            naar haar puberteit.

                                                    Guido Van Deun



            Het lukt haar niet meer,

            de mantelknoop te sluiten,

            na negen maanden.

                                                    Carla van Leijen


            op de kanaalbrug

            droomt een kind aan vaders hand

            van zeekapitein.   

                                                    Lia Barbiers




********************************************************************


Kabun




Kabun, een waarlijk wondere wereld


Tegen de avond,

wanneer de wind overgaat

in een zoel zuchten,

schuifelt onze tijd binnen,

vertelt zich ― wat vertekend …


In de Japanse literaire traditie is de tanka vanaf de vijfde eeuw een geliefde en vaak beoefende dichtvorm: een natuurimpressie doordesemt een eigen gevoel, indruk, mening, standpunt; of juist andersom. De tanka (het lied), vijf regels met doorgaans 5-7-5-7-7 lettergrepen, kan een eigenstandig gedicht zijn, maar is meestal verweven met proza of poëtisch proza. De tanka* is daar dan in opgenomen, vormt in de tekst een rustpunt, een reflectiemoment, soms zelfs een onvoorzien of gehoopt keerpunt. Die vanzelfsprekendheid van tekst én gedicht wordt een kabun genoemd; voorheen schaduwspoor**, een mooi, zachtmoedig begrip dat echter geen gemeengoed werd.


Ditzelfde geldt voor de welbekende haiku, een gedicht van drie regels met doorgaans 5-7-5 lettergrepen. Een haiku, verweven in een tekst, wordt haibun genoemd. Tot op dit moment is er al meer ervaring met de haibun opgedaan.


Er zijn allerlei vormen van kabun zoals: • de tanka leidt een daaropvolgende tekst in of mondt erin uit; • in een poëtische beschouwing functioneert een tanka als scharniergedicht; • in een tekst wordt een en dezelfde tanka doorschouwd en/of in historisch perspectief geplaatst; • de tanka in een verhaal/vertelling kan ietwat, opmerkelijk, soms welbewust wezenlijk wijzigen, herschreven worden. Enzovoort.


Karel Hellemans, emeritus-hoogleraar Japanse Culturele Studies, zegt dat een zeer groot deel van de Japanse literaire teksten uit kabuns bestaat. In deze website gaat het om hedendaagse kabuns van eigen bodem, soms wel met een klassieke tanka.



Je zult levenslang

een frêle eendagsvliegje zijn,

alles moeten doen

op één zomerse dag ― en

almaar je dag niet hebben.